• Úranus

Úranus

Úranus er sjöunda reikistjarnan frá sólu og sú þriðja stærsta. Úranus er örlítið stærri að þvermáli en Neptúnus en massinn er ögn minni. Þessar tvær reikistjörnur eiga margt sameiginlegt og eru oft flokkaðar sem vatnsrisarnir í sólkerfinu, á meðan Júpíter og Satúrnus eru hinir eiginlegu gasrisar. Þessu ræður fimbulkuldinn yst í sólkerfinu en sökum hans eru ýmsar gastegundir í föstu eða á fljótandi formi.

Tölulegar upplýsingar
Uppgötvuð af:
William Herschel
Uppgötvuð árið:
1781
Meðalfjarlægð frá sólu: 2.876.679.000 km = 19,23 SE
Mesta fjarlægð frá sólu:
3.004.419.000 km = 20,08 SE
Minnsta fjarlægð frá sólu:
2.748.938.000 km = 18,38 SE
Miðskekkja brautar:
0,046
Meðalbrautarhraði um sólu: 6,8 km/s
Umferðartími um sólu: 84,32 jarðár
Snúningstími: 17klst 25mín
Möndulhalli: 97,86°
Brautarhalli:
0,77°
Þvermál:
51.118 km miðbaug
Þvermál (jörð=1):
4,007
Massi:
8,663 x 1025 kg
Massi (jörð=1):
14,5
Eðlismassi:
1.270 kg/m3
Þyngdarhröðun:
8,69 m/s2 (0,9 g)
Lausnarhraði: 21,3 km/s
Meðalhitastig efst í lofthjúpi:
-218°C
Hæsti yfirborðshiti: -218°C
Lægsti yfirborðshiti:
-224°C
Endurskinshlutfall:
0,56
Sýndarbirtustig:
+5,9 til +5,3
Hornstærð:
3,3" til 4,1"
Loftþrýstingur við yfirborð:
Á ekki við
Efnasamsetning lofthjúps: 82,5% vetni (H2)
15,2% helíum (He)
2,3% metan (CH4)
Fjöldi tungla:
 27

Úranus var himnaguð, eða persónugervingur himinsins, í grískum trúarbrögðum. Úranus var fyrsti æðsti guðinn, sonur og maki Gaju, en þau voru foreldrar kýklópanna og títananna. Úranus var faðir Krónosar (Satúrnusar) og afi Seifs (Júpíters).

Úranus hefur tvö tákn. Annað þeirra er blanda af táknum Mars og sólarinnar þar sem Úranus var guð himinsins í grískri goðafræði og sagður sameina krafta Mars og sólar. Hitt táknið kemur frá franska stjörnufræðingnum Jérôme Lalande, vini Williams Herschel. Í bréfi til Herschels segir Lalande að táknið sé hnöttur, fastur við fyrsta stafinn í nafni hans.

Í kínversku, japönsku, kóresku og víetnömsku þýðir nafn reikistjörnunnar bókstaflega stjarna himnakonungsins.

1. Uppgötvun

Úranus er nógu björt til að sjást með berum augum – rétt svo – en enginn virðist hafa tekið eftir henni reika meðal stjarnanna fyrr á tímum. Úranus hafði raunst sést mörgum sinnum áður en menn alltaf talið hana fastastjörnu.

Aðfaranótt 13. mars, 1781, beindi ensk-þýski tónlistar- og stjörnuáhugamaðurinn William Herschel 15 cm heimasmíðuðum spegilsjónauka til himins frá heimili sínu í Bath á Englandi. Herschel var sjálfmenntaður stjörnuáhugamaður og var því ekki kunnugt um getgátur sem uppi voru um „týndar reikistjörnur". Áhugi Herschels beindist fyrst og fremst að kortlagningu himinsins og þegar hann sá Úranus í fyrsta sinn var hann að að kynna sér fastastjörnur himinsins á kerfisbundinn hátt, eina í einu.

Þegar Herschel skannaði Nautsmerkið rakst hann á fyrirbæri sem vakti athygli hans. Fyrirbærið var ólíkt stjörnu og stækkaði þegar Herschel jók stækkun sjónaukans. Þetta fyrirbæri var „annað hvort þokukennd stjarna eða ef til vill halastjarna“, ritaði hann í dagbók sína. Herschel vissi að ef fyrirbærið væri í sólkerfinu myndi það hreyfast merkjanlega miðað við stirndan bakgrunninn. Hann hélt því áfram að rannsaka þetta og fjórum dögum síðar tók hann eftir að fyrirbærið hans hans hafði hreyfst. Fyrirbærið var ekki þekkt og Herschel gerði því ráð fyrir að það væri halastjarna, jafnvel þótt engin hali væri sjáanlegur og hreyfing þess væri afar hæg – svo hæg að það kom helsta halastjörnuathuganda þess tíma, Charles Messier, á óvart að Herschel skyldi hafa greint færslu.

Vinus hans, sem þekkti til nokkurra vísindamanna, lét konunglega stjörnufræðinginn Nevil Maskelyne og Thomas Hornsby, stjörnufræðiprófessor við Oxfordháskóla, vita. Maskelyne sá fyrirbærið þremur vikum síðar og taldi að þarna væri hugsanlega um reikistjörnu að ræða þar sem útlit hennar svipaði á engan hátt til halastjörnu. Þýski stjörnufræðingurinn Johann Elert Bode kannaði aðrar athuganir og komst að því að stjarnan hafði nokkrum sinnum verið kortlögð af öðrum, til dæmis konunglega enska stjörnufræðingnum John Flamsteed sem skráði hana sem 34 Tauri (Tauri = nautið) árið 1690. Flamsteed sá hana að minnsta kosti sex sinnum en tók aldrei eftir eiginhreyfingu hennar, ekki frekar en Tobias Meyer árið 1756.

Þegar brautin hafði loks verið reiknuð út kom í ljós að fyrirbærið var reikistjarna fyrir utan braut Satúrnusar og því sú fyrsta sem uppgötvaðist eftir tilkomu stjörnusjónaukans. Athuganirnar sem Bode fann gerði vini hans Placidus Fixlmiller og öðrum að reikna út staðsetningar reikistjörnunnar fram í tímann. Þegar það hafði verið gert kom smám saman í ljós að brautin passaði ekki við forspár stjörnufræðinga. Nokkrar skýringar voru settar fram og ein þeirra var sú að önnur óuppgötvuð reikistjarna leyndist utar í sólkerfi sem hefði áhrif á braut Úranus. Þar með var grunnurinn lagður að uppgötvun Neptúnusar árið 1846.

1.1. Nafn

William Herschel
William Herschel

Maskelyne bað Herschel um að gera stjörnufræðiheiminum greiða og nefna reikistjörnuna sína. Herschel vildi að reikistjarnan yrði nefnd Georgium Sidus eða Stjarna Georgs, til heiðurs velunnara sínum Georgi III Englandskonungi. Í viðurkenningarskyni fyrir uppgötvunina gaf Georg III Herschel árlega tvö hundruð pund með því skilyrði að hann kæmi til Windsor svo konungsfjölskyldan gæti kíkt í gegnum sjónauka hans.

Aðrir nefndu þessa nýuppgötvuðu reikistjörnu einfaldlega Hershel eða Reikistjarna Herschels. Það var hins vegar Bode sjálfur sem stakk fyrstur upp á nafninu Úranus í samræmi við öll hin nöfnin á reikistjörnunum sem bera nöfn rómverskra guða og gyðju. Bode sagði að rétt eins og Satúrnus væri faðir Júpíters ætti nýja reikistjarnan að vera nefnd eftir föður Satúrnusar. Nafnið hlaut þó ekki almenna viðurkenningu fyrr en árið 1850, um 70 árum eftir uppgötvun hennar.

Geislavirka frumefnið Úraníum er nefnt eftir reikistjörnunni út frá uppástungu frá þýska efnafræðingnum Martin Klaproth sem uppgötvaði frumefnið árið 1789.

2. Braut og snúningur

Eitt það allra forvitnilegasta við Úranus er sérkennilegur möndulhalli hans. Möndulhallinn er hvorki meira né minna en 98° frá sólbaugnum samanborið við 23,5° hjá jörðinni. Það þýðir að Úranus snýst réttsælis um sjálfa sig eins og Venus. Ekki er vitað hvers vegna reikistjarnan hallar svo mikið en talið er að snemma í sögu sólkerfisins hafi risaárekstur velt Úranusi um koll.

Aðrar reikistjörnur snúast eins og skopparakringlum um möndul sinn, en vegna möndulhallans rúllar Úranus eins og keilukúla umhverfis sólu. Fyrstu merkin um þennan óvenjulega möndulsnúning komu fram þegar William Herschel fann tvö tungl umhverfis Úranus. Herschel sá að tunglin fóru upp og niður fyrir Úranus en ekki þvert fyrir hann eins og tungl annarra reikistjarna. Tunglin fylgja möndulsnúningi reikistjörnunnar og snúast um miðbauginn. Þessi staðreynd þýðir að tunglmyrkvar eru ákaflega sjaldgæfir á Úranusi og verða aðeins á 42 ára fresti þegar miðbaugurinn beinist að sólu (við jafndægur).

Önnur afleiðing þessa möndulhalla er sú að pólsvæði Úranusar njóta meira sólarljóss en miðbaugssvæðin. Norður- og suðurpólarnir beinast þá að sólu til skiptis og miðbaugurinn þess á milli (við jafndægur). Þegar sumarsólstöður eru á Úranusi, er annað pólsvæðið andspænis sólu en hitt gagnstætt sólu. Þannig er sólin alltaf fyrir ofan sjóndeildarhringinn við sumar á suðurhvelinu en fyrir neðan sjóndeildarhringinn á veturnar á norðurhvelinu og mjög lágt á lofti við miðbauginn. Þá er sólskin í 42 ár á sumrin en 42 ár af svarnætti og nístingskulda á veturna. Við vorjafndægur á Úranusi er svo sólin beint yfir miðbaugnum líkt og á jörðinni.

Þrátt fyrir þetta er álíka kalt við miðbauginn og á pólsvæðunum (um -220°C). Ekki er vitað hvers vegna. Þegar Voyager 2 flaug framhjá sneri suðurpóllinn að sólinni. Seinast var vorjafndægur á Úranusi þann 7. desember 2007.

möndulhalli, úranus, árstíðir
Möndulhalli Úranusar veldur löngum árstíðum. Mynd: W. H. Freeman og Stjörnufræðivefurinn

3. Rannsóknir á Úranusi

smalatungl, hringar úranusar
Voyager 2 uppgötvaði tvö smalatungl innan hringa Úranusar. Tunglin tvö, Kordelía (1986 U7) og Ófelía (1986U8) sjást hér sitt hvorum megin við epsilonhringinn. Myndin var tekin 21. janúar 1986 úr 4,1 milljón km fjarlægð. Uppgötvun Voyagers 2 á þessum tunglum jók þekkingu okkar á hringakerfi Úranusar til muna. Mynd: NASA

Lítið sem ekkert var vitað um Úranus þar til Voyager 2 heimsótti reikistjörnunna þann 24. janúar 1986. Voyager 2 hafði þá lokið könnun sinni á Júpíter og Satúrnusi og flaug næst Úranusi í um 85.100 km fjarlægð frá skýjatoppi reikistjörnunnar áður en geimfarið hélt áfram ferðalagi sínu til Neptúnusar.

Voyager tók næstum 8000 ljósmyndir af reikistjörnunni sem sýndu fremur sviplausan lofthjúp þakkta grænblárri metanþoku og ský sem aðeins urðu sýnileg eftir myndvinnslu. Voyager uppgötvaði einnig tíu tungl til viðbótar við þau fimm sem þekktust fyrir leiðangurinn.

Engir leiðangrar til Úranusar eru fyrirhugaðir í nánustu framtíð.

4. Innviðir

Massi Úranusar er ríflega 14,5 faldur massi jarðar og er hann því massaminnsta risareikistjarnan. Eðlismassi hans er 1,27 g/cm3 sem þýðir að hann er næst eðlisléttasta reikistjarnan á eftir Satúrnusi. Eðlismassi Úranusar segir okkur að hann sé að mestu leyti úr ísblöndu vatns, ammóníaks og metans. Heildarmassi íssins í Úranusi er óþekktur en sennilega milli 9,3 og 13,5 jarðmassar. Vetni og helíum telja aðeins lítinn hluta af heildinni eða milli 0,5 til 1,5 jarðmassa. Afgangurinn (0,5 til 3,7 jarðmassar) er líklega einhvers konar berg.

Innviðir Úranusar skiptast í þrennt. Innst í reikustjörnunni er kjarnu úr ís og bergi; sennilega 0,55 jarðmassar. Eðlismassi kjarnans er í kringum 9 g/cm3 og þrýstingurinn á mótum kjarnans og möttulsins er um 800 gíga Pascal. Þar er hitastigið að líkindum 5000°C. Þar fyrir ofan er heitur og þéttur vökvamöttull úr vatni, metani, ammóníaki og öðrum efnum í minna magni. (Þetta eru sömu efni og í rúðuhreinsivökva!) Möttullinn er líklega 10 til 14 jarðmassar og telur um 80% reikistjörnunnar. Þessi vökvi hefur mikla rafleiðni sem skapar sterkt segulsvið. Umhverfis möttulinn er þykkt gaslag úr vetni, helíum og metani sem þó er sennilega ekki nema 0,5 jarðmassar. Heildarsamsetning Úranusar og Neptúnusar er þannig mjög ólík Júpíters og Satúrnusar. Þess vegna eru Úranus og Neptúnus oft nefndir vatnsrisarnir (eða ísrisarnir).

Þar sem innviðir Úranusar er í bæði gas- og vökvafasa hefur reikistjarnan ekkert fast yfirborð. Eftir því sem innar dregur hækkar hitinn og þrýstingur eykst þar til gasið breytist smám saman í vökva.

5. Lofthjúpur

stormur, lofthjúpur Úranus
Svart ský í lofthjúpi Úranusar. Myndina tók Hubblessjónaukinn árið 2006, skömmu fyrir jafndægur.

Gögn frá Voyager staðfestu að lofthjúpur Úranusar er 84% vetni og 14% helíum, sem eru svipuð hlutföll og í lofthjúpum Júpíters og Satúrnusar. Munurinn er hins vegar sá að 2% lofthjúps Úranusar er metan (CH4) sem er tífalt meira magn en í Júpíter og Satúrnusi. Metanið dregur í sig rautt ljós en dreifir bláu og gefur reikistjörnunni blágrænan lit sem gerir okkur erfitt um vik að horfa djúpt inn í lofthjúpinn.

Í lofthjúpnum virðist lítið vera um ammóníak, ólíkt lofthjúpum Júpíters og Satúrnusar. Ástæðan er sú að hitastigið í efri hluta lofthjúpsins er mjög lágt eða -220°C. Til samanburðar er lægsta hitastig sem menn komast í snertingu við með einföldum hætti -197°C en það er hitastig fljótandi niturs. Ammóníak frýs við mjög lágt hitastig eins og í lofthjúpi Úranusar, svo ammóníakið er líklega frekar neðarlega í lofthjúpnum sem gerir okkur erfitt fyrir að mæla það. Af sömu ástæðu skortir vatnsgufu ofarlega í lofthjúpnum sem hefur þau áhrif að hann er mjög sviplaus. Þau sárafáu ský sem sjást eru úr metani þar sem þrýstingur er nægur. Þannig virðast metanskýin liggja nokkuð djúpt í lofthjúpnum og því erfitt að sjá þau.

Úranus gefur frá sér mun minni innri varma en allar hinar risareikistjörnurnar í sólkerfinu. Hvers vegna er ekki vitað. Neptúnus gefur frá sér 2,6 sinnum meiri orku út í geiminn en hann fær frá sólu á meðan Úranus gefur lítinn sem engan varma frá sér. Heildarvarmaútgeislun Úranusar er aðeins 0,042 W/m2 sem er lægri en varmaútgeislun jarðar sem er 0,075 W/m2. Þessi staðreynd veldur því að Úranus er kaldasta reikistjarna sólkerfisins en þar hefur lægstur hiti mælst -224°C. Vegna fjarlægðar frá sólu - og lágrar varmageislunar – er hitastigið frekar jafnt yfir alla reikistjörnuna.

Vindurinn í lofthjúpi Úranusar blæs aðallega til austurs, þ.e. í snúningsátt reikistjörnunnar. Þetta er ólíkt vindunum í lofthjúpum Júpíters og Satúrnusar sem eru beltaskiptir og blása annað hvort í austur- eða vesturátt. Vindar Úranusar blása frá 40 til 170 metra hraða á sekúndu.

6. Segulsvið

Fyrir heimsókn Voyagers 2 höfðu engar mælingar verið gerðar á segulhvolfi Úranusar. Venjulega eru segulhvolf og segulsvið reikistjarnanna nokkurn veginn samsíða snúningsási reikistjarnanna. Mælingar Voyagers sýndu að segulsvið Úranusar er afar sérkennilegt. Í fyrsta lagi er það á hvolfi, þ.e.a.s. í stað þess að liggja samsíða snúningsási reikistjörnunnar hallar það 59° frá snúningsásnum. Í öðru lagi á það ekki rætur að rekja til miðju reikistjörnunnar heldur víkur einn-þriðja af radíus reikistjörnunnar frá miðjunni.

Það að segulsviðið er ekki í miðju Úranusar hefur þau áhrif að segulsviðið er missterkt. Á sumum stöðum á suðurhvelinu getur styrkur þess verið 10 μTesla en allt að 110 μTesla á norðurhvelinu og er um 48 sinnum sterkara en segulsvið jarðar.

Segulsviðið er talið myndast í vökvamöttli reikistjörnunnar þegar uppleystar sameindir eins og ammóníak missa eina eða fleiri rafeindir og hlaðast upp (jónast). Vatn er góður rafleiðari þegar í því eru slíkar rafhlaðnar uppleystar sameindir, svo ef til vill hljótast rafstraumar af þessu.

Ekki er vitað hvers vegna segulsvið Úranusar er svona einkennilegt. Ein útskýringin er sú að segulpólskipti séu að eiga sér stað en það er sennilega mjög ólíklegt að hitta á slíkan atburð. Önnur útskýring segir að risaárekstur, sem hugsanlega velti Úranusi um koll, hafi haft þessi áhrif á segulsviðið.

7. Hringar

hringar Úranusar, stjörnumyrkvar
Hringar Úranusar uppgötvuðust þegar stjörnufræðingar fylgdust með því þegar Úranus gekk fyrir stjörnu frá jörðu séð. Mynd: W. H. Freeman og Stjörnufræðivefurinn

Úranus hefur hringakerfi líkt og hinir gasrisarnir í sólkerfinu. Hringarnir líkjast þó heldur hringum Júpíters og Neptúnusar en hringum Satúrnusar því þeir eru frekar þunnir, mjóir og dökkir; flestir innan við 10 km breiðir.

Hringar Úranusar fundust fyrir tilviljun 10. mars 1977 þegar bandarísku stjörnufræðingarnir James Elliot, Edward Dunham og Douglas Mink fylgdust með því þegar Úranus myrkvaði stjörnuna SAO 158687. Þeir Elliot, Dunham og Mink ætluðu að nýta stjörnumyrkvann til þess að rannsaka lofthjúp reikistjörnunnar ásamt áströlskum félögum sínum við stjörnustöðina í Perth. Við úrvinnslu gagnanna tóku þeir eftir því að stjarnan virtist hverfa og birtast aftur nokkrum sinnum, fyrir og eftir að hún hvarf á bak við reikistjörnuna. Eina útskýringin á því að stjarnan blikkaði var sú að Úranus hlaut að hafa hringakerfi. Þetta blikk kom áströlsku stjörnufræðingunum svo á óvart að þeir misstu af þremur hringum þegar þeir reyndu hvað þeir gátu til að átta sig á hvers vegna ljósið hvarf.

hringar Úranusar
Voyager 2 tók þessa mynd af hringunum 22. janúar 1986 úr 2,52 milljón km fjarlægð. Níu hringir eru sýnilegir á þessari mynd sem tekin var á 15 sekúndum. Hringarnir eru nokkuð dökkir og mjög mjóir. Bjartasti og ysti hringurinn, epsilon, sést greinilega. Næstu þrír hringarnir inn að Úranusi - delta, gamma og eta - eru mun daufari og mjórri en epsilon. Þar á eftir koma beta og alfahringarnir og loks þrír innstu hringarnir sem kallast einfaldlega hringar 4, 5 og 6.

Bandarísku stjörnufræðingarnir birtu fyrstir fréttirnar um hringa Úranusar og nefndu þá alfa, beta, gamma, delta og epsilon út frá fjarlægð þeirra frá reikistjörnunni.

Athyglisvert er að William Herschel minnist fyrstur manna á hugsanlega hringa við Úranus í athugunum sínum frá 22. febrúar 1789. Teikningar hans af hringunum eru ótrúlega líkar því sem síðar uppgötvaðist. Athuganir Herschels birtust árið 1797 en síðan liðu tvær aldir án þess að nokkur annar stjörnufræðingur minnist á hringa Úranusar. Sú staðreynd er nóg til þess að efast um hvort Heschel hafi í raun séð eitthvað. Það skal þó ekki tekið af Herschel að hann var einhver færasti athugandi sögunnar og lýsir nákvæmlega stærð hugsanlegra hringa, lit þeirra og breytingar á þeim.

Hringarnir voru ljósmyndaðir í fyrsta sinn þegar Voyager 2 flaug framhjá Úranusi árið 1986. Í leiðinni uppgötvaði Voyager tvo aðra daufa hringi og heildarfjöldi þeirra þá orðinn ellefu. Í réttri röð frá reikistjörnunni eru þeir zeta (1986U2R), 6, 5, 4, alfa, beta, eta, gamma, delta, lambda og epsilon. Sumir stærri hringarnir eru umvafðir fínum rykbeltum. Stærstu agnirnar eru allt að 10 metrar í þvermál en flestar innan við einn metri. Hringagnirnar eru sömuleiðis mjög dökkir og endurvarpa aðeins 3% af sólarljósinu. Þeir eru líklega úr mjög skítugum ís.

Í desember 2005 fundust tveir aðrir áður óþekktir hringar við Úranus sem nefndir voru nu og mí. Sá stærri er tvöfalt lengra frá reikistjörnunni en aðrir þekktir hringar og eru hluti af ytra hringakerfi. Hubble fann í leiðinni tvö ný fylgitungl, þau Mab og Kúpid.

Hringur
Fjarlægð frá miðju Úranusar (km)
Breidd (km)
ζ (zeta) (1986U2R)
39.600
3.500 (teygir sig 5000 km innar)
6
41.840
1-3
5
42.230
2-3
4
42.580
2-3
α (alfa)
44.720
7-12
β (beta)
45.670
7-12
η (eta)
47.190
0-2
γ (gamma)
47.630
1-4
δ (delta)
48.290
3-9
λ (lambda) (1986U1R)
50.020
1-2
ε (epsilon)
51.140
20-100
ν (nu) (R/2003U2)
67.300
3.800
μ (mí)
97.700
17.000

8. Fylgitungl

Umhverfis Úranus ganga 27 fylgitungl sem öll eru nefnd eftir persónum úr leikritum ensku skáldanna Williams Shakespeare og Alexanders Pope. Fyrstu tvö tunglin, Títanía og Óberon (álfadrottninguna og álfakonunginn), fann William Herschel sjálfur þann 13. mars 1787. Nafni hans William Lassell, sá sem uppgötvaði Tríton umhverfis Neptúnus, uppgötvaði önnur tvö, þau Aríel og Úmbríel. Nærri öld síðar fann Gerard Kuiper Míröndu árið 1948.

Þegar Voyager 2 flaug framhjá Úranusi árið 1986 þrefaldaðist tunglafjöldinni. Á myndum Voyagers fundust tíu tungl til viðbótar, þau Júlíu, Puck, Kordelíu, Ófelíu, Bíönku, Desdemónu, Portíu, Rósalindu, Kressídu og Belindu. Öll þessi tungl eru afar smá eða milli 26 og 154 km að þvermáli. Síðan þá hafa stjörnufræðingar fundið tólf tungl til viðbótar og er heildarfjöldi tungla Úranusar því 27. Þau eru líka mjög lítil eða milli 12 og 16 km í þvermál og mjög dökkleit.

Stærsta tunglið er Títanía (álfadrottningin úr Draumi á Jónsmessunótt), um 1578 km í þvermál og því áttunda stærsta tungl sólkerfisins, helmingur af stærð tunglsins okkar. Flest tunglin virðast vera úr blöndu íss og bergs.

fylgitungl Úranusar
Fimm stærstu tungl Úranusar séð með augum Voyager 2.

9. Að skoða Úranus

Fremur auðvelt er að greina Úranus á næturhimninum. Sýndarbirtustig hans er yfirleitt milli +5,6 og +5,9 og er hann því sýnilegur með berum augum við góðar aðstæður, þar sem ljósmengun er engin og myrkur eins og best verður á kosið. Hornstærð hans er milli 3,4 og 3,7 bogasekúndur en til samanburðar er Satúrnus milli 16 og 20 bogasekúndur. Á himninum er Úranus því álíka stór og golfkúla í 1 km fjarlægð. Úranus er því frekar lítill á himninum. Af þeim sökum þarf nokkuð mikla stækkun, yfir 100x, og því stærri sem sjónaukinn er því betra. Við þessa stækkun sést að Úranus er fölgræn skífa líkt og hinar reikistjörnurnar en fátt annað markvert.

Þótt það sé erfitt – og eflaust ógerlegt – að greina smáatriði á Úranusi er hæglega hægt að fjögur af 27 þekktum fylgitunglum hans í gegnum hefðbunda áhugamannasjónauka. Tunglin Títanía og Óberon er hægt að sjá með átta tommu (20 cm) sjónauka en tvöfalt það ljósop þarf til að greina Úmbríel og Aríel vegna þess hve nærri reikistjörnunni þau eru.

Á einu ári færist Úranus um fjórar gráður yfir himinninn, samanborið við um tólf gráður hjá Satúrnusi og um 35° hjá Júpíter. Afrek Herschels að greina sýndarhreyfingu Úranusar er því ansi aðdáunarverð.

Tengt efni

  • Fylgitungl Úranusar

Heimildir

  1. Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins og Chaikin, Andrew (ritstj.). 1998. The New Solar System. Cambridge University Press, Massachusetts.
  2. Freedman, Roger og Kaufmann, William. 2004. Universe, 7th Edition. W. H. Freeman, New York.
  3. Ferris, Timothy. 2002. Seeing in the Dark: How Backyard Stargazers are Probing Deep Space and Guarding Earth from Interplanetary Peril. Simon & Schuster, New York.
  4. Hoskins, Michael. 1997. Cambridge Illustrated History of Astronomy. Cambridge University Press, Massachusetts.
  5. McFadden, Lucy-Ann; Johnson, Torrence og Weissman, Paul (ritstj.). 2006. Encyclopedia of the Solar System. Academic Press, California.
  6. Pasachoff, Jay. 1998. Astronomy: From the Earth to the Universe, fimmta útgáfa. Saunders College Publishing, Massachusetts.

Hvernig vitna skal í þessa grein

  • Sævar Helgi Bragason (2010). Úranus. Stjörnufræðivefurinn. http://www.stjornufraedi.is/uranus (sótt: DAGSETNING).